دکتر مصطفی محقق‌داماد

اعلامیه‌ي حقوق بشر برای کنترل قدرت و تنظیم رابطه‌ي حق و قدرت در سال ١٩٤٨ به تصویب رسید. تا سال ١٩٧٠ نویسندگان اسلامی شروع به نوشتن مطالبی در تأیید این اعلامیه کردند و اعلام كردند كه با موازین اسلامی منافاتی نداشته و با آن منطبق است. اما از این سال به بعد نغمه‌ي جدیدی سروده شد که آیا اصلا اعلامیه‌ي حقوق بشر برای جهان اسلام مشروعیت دارد یا نه؟ زیرا آن را بدون دخالت کشورهای اسلامی تصویب کرده بودند. این سروصدا برای متفکرین غربی مشت محکمی بود که بر سرشان فرود آمد و تلاش زيادي کردند و به دست و پا افتادند و شروع به دفاع از مشروعیت اعلامیه كردند. گفته می‌شد که در زمان تصویب اعلامیه از کشورهای اسلامی، چند کشور معدود عضو سازمان ملل بودند، از جمله ایران، افغانستان، ترکیه، پاکستان، سوریه، عراق، عربستان، لبنان، مصر و یمن که شامل هشت کشور آسیایی و یک آفریقایی می‌شد و بقیه کشور ها مستعمره بودند و حق رأی نداشتند. از سال١٩٥٩ تا ١٩٦٧ تعداد سی و چهار کشور افریقایی به سازمان ملل پیوستند و  تا قبل از آن نمي‌توانستند رأی بدهند، بنابراین طبیعی است که دخالتی در تنظیم اعلامیه‌ي جهانی نداشته باشند. حتی عده‌ای از صاحب‌نظران می‌گویند که این چند کشور اسلامی نیز در تهیه پیش‌نویس شرکت نداشتند و فقط در مرحله نهایی وارد کار شدند که  باید آن را رد یا قبول می‌کردند. آن زمان نیز عده‌اي در سازمان ملل اعتراض کردند اما علی‌رغم آن گروهي نیز با اعلامیه موافق بودند و به تصویب رسید. انتقادها از همان دهه هفتاد شروع شد. از نمایندگان، یک نفر از عربستان و یک نفر از لبنان و دو نفر هم از طرف کشورهای اسلامی آمده بودند. جالب این‌که نمایندگان کشورهای اسلامی در آن زمان نه مسلمان بلکه عرب مسیحی بودند و غربی‌ها متوجه این اشتباه نبودند كه هر عربي لزوما مسلمان نيست. یکی از کسانی که غربی‌ها به او می‌بالیدند كه او از اعلامیه‌ي حقوق بشر دفاع کرده، «مجید خدوری» بود. او کارهای بسیاری خوبی در رابطه با اسلام دارد اما مسیحی و لبنانی است. البته ‌يكي از کسانی که مسلمان بود و مدافع اعلامیه، «ظفرالله خان» نماینده پاکستان است. روزولت می‌نویسد که هنگام تصویب اعلامیه، نماینده عربستان اعتراض کرد که این‌ها مي‌خواهند آزادی مذهب را رواج دهند و این در دین اسلام نیست و حتی پاپ نیز در این مورد با اعلامیه مخالف بود. روزولت ادامه می‌دهد که ما به ظفرالله خان پناه بردیم و او در نطق مفصلی تفسیر نماینده عربستان را غلط خواند و قرائت درست را از آیه «لا اکراه فی‌ الدین» بیرون کشید. خیلی ها هم کماکان از تبيین آیه، آزادی دین و مذهب را فریاد می‌کشند و توجه نمی‌کنند معني آن چيست. به‌جز مسأله مشروعیت، متفکرین اسلامی بر خاستگاه غربی اعلامیه‌ي حقوق بشر که  با فرهنگ غربی تطابق داشت تأكيد داشتند. این  شكل آزادی و دموکراسی  در فرهنگ غربی است، که می‌خواهد بر بشریت غالب شود. به‌عنوان مثال آقای «ماهاتیر محمد» كه در کنفرانس مالزی ذکر کرد این فرهنگ خاستگاه غربی دارد و نمی‌تواند برای مسلمانان الگو باشد. نکته‌ي دیگر این‌که اهرمی در دست کشورهای قدرتمند برای تضعیف سایر دولت‌ها بود. در حقيقت کشورهای اسلامی از ابتدای طرح اعلامیه‌ي حقوق بشر حضور نداشتند اما بعدا در مسايلي که فرزندان این اعلامیه محسوب می‌شد دست داشتند مانند میثاق‌ها؛ اما در عدم دخالت اولیه آن‌ها شکی نیست. نکته این‌که آیا ما حقوق بشر منطقه‌ای و محلی داریم؟ آیا حقوق بشر لوکال معنی دارد؟ خیر، حقوق بشر جهانی است؛ زیرا ما در فلسفه به نوع انسان قايليم و این در معنای بشریت میان عرب و عجم و شرقی و غربی فرقی نمی‌گذارد. من خود سخت با این حرف مخالفم  و به‌نظرم حقوق بشر محلی معنا ندارد. در ضمن آیا کسانی که مخالف این اعلامیه‌اند، این حرکت را واقعا از روی خلوص انجام می‌دهند یا برای حفظ قدرت؟ اگر جز قصد قربت باشد اهرمی برای اعمال قدرت است. بحث دیگر این‌که این اعلامیه بر اصول فقهی سنتی ما مبتنی نیست اما این‌طور هم نیست که راه اجتهاد بسته باشد و در سنت شیعی نتوان آن را منطبق کرد. ما اشعری نیستیم و معتقدیم که عقل بشر عدالت را با مصادیقش درک می‌کند. به نظرمن اگر ما اجتهاد را بر پایه عدالت محوری قرار دهیم، در بسیاری از موازین می توانیم تجدید نظر کنیم.

* متن سخنراني دکتر مصطفی محقق‌داماد در نشست مؤسسه پژوهشي حكمت و فلسفه ايران به مناسبت روز جهاني فلسفه (چهارشنبه، 22 آبان 1387)

لینک مستقیم به مطلب